Książka opowiada historię dwóch zwaśnionych właścicieli dwóch różnych połówek części zamku, a mianowicie Cześnika Raptusiewicza oraz Rejenta Milczka.

Połowy ich posesji oddziela graniczny mur i właśnie o niego toczy się zażarty spór. Rejent chce go naprawić, natomiast Cześnik wysyła swych ludzi pośród, których znajduje się także Papkin, aby ci przegonili pracujących murarzy i nie zezwolili na jego odnowienie. Rejent obmyśla plan. Knując, dochodzi do wniosku, że powinien ożenić swojego syna Wacława z Podstoliną.

Nie wziął on jednak pod uwagę tego, że młodzieniec zakochany jest w Klarze, która z resztą odwzajemnia jego uczucie. Rejent jednak czyni to wszystko, aby udaremnić małżeństwo Cześnika z Podstoliną, chce zagrać mu na nosie. Cześnik jednak dowiaduje się o planie sąsiada i wzywa do siebie Wacława informująca go, że albo ożeni się z Klarą albo czeka go więzienie. Młodzi żenią się natychmiast.

Rejent jest oburzony gdy dowiaduje się że to Klara nie Podstolina posiada majątek, przez to jego plan nie ma sensu. Jakie jest jednak jego zadowolenie kiedy dowiaduje się, że Wacław poślubił właśnie Klarę. Sąsiedzi wybaczają sobie przeszłe winy i zapominają o sporze.

Jest to powieść napisana przez Fiodora Dostojewskiego, składająca się z sześciu części oraz poprzedzającego je epilogu. Akcja utworu to czasy współczesne momentowi jego powstania czyli połowa wieku XIX. Wszystko toczy się w Petersburgu, w okolicach placu Siennego, który uważany jest za jedną z biedniejszych części całego miasta. Głównym bohaterem jest niejaki Rodion Romanowicz Raskolnikow, który jest byłym studentem prawa. Jego sytuacja finansowa jest nieciekawa, nie ma funduszy na opłacenie swojego mieszkania, które i tak jest już tanie, a jego stan pozostawia wiele do życzenia.

Musi u starej lichwiarki zastawiać swoje pamiątki rodzinne oraz jedyne cenne rzeczy, za które i tak dostaje małe, można powiedzieć, że wręcz śmieszne sumy pieniędzy. Zgadza się jednak na to, gdyż potrzebuje jakichkolwiek środków, by móc przeżyć do kolejnego dnia. Lichwiarka w późniejszej części utworu ginie z jego rąk co pociągnie za sobą szereg kolejnych zdarzeń, nie zawsze korzystnych dla głównego bohatera utworu.

Cała akcja toczy się w Afryce pod koniec wieku XIX. Głównymi bohaterami z pewnością są Staś Tarkowski, który jest Polakiem oraz jego zagraniczna przyjaciółka Angelika Nel Rawlison, nazywana przeważnie Nel. Pewnego razu zostają oni jednak porwani i od tego momentu zaczyna się ich podróż pełna przygód. Staś musi stanąć przed bardzo poważną decyzją i zabić swoich oprawców, aby zapewnić sobie i Nel możliwość ucieczki. W czasie drogi poznają oni Kalego, który zostaje ich towarzyszem.

Staś cały czas opiekuje się młodszą przyjaciółką i dąży do odnalezienia ich rodziców lub dania im chociaż jakiegoś znaku. W pewnym momencie historii Nel bardzo poważnie choruje, jednak dzięki pomocy Stasia unika ona śmierci i powraca do zdrowia. Od tego momentu historii dzieciom towarzyszy także King, słoń, którego uwalniają z wąwozu, w którym utknął. Cała historia na szczęście kończy się szczęśliwie, dzieci docierają do swoich rodziców, a dzięki bohaterskiej postawie Stasia, nic nie stało się ani mu, ani jego towarzyszce przygód, Nel.

Książka zawiera w sobie zarówno elementy świata rzeczywistego jak i fantastycznego, gdzie ten drugi przeważa w ostatnich aktach. Pierwszy akt, jest czysto realistyczny, przedstawia on przepaść pomiędzy ludnością wiejską, a tą pochodzącą z miasta.

Wyróżnić można tutaj różnice obyczajowe, w tradycjach, kulturze i w samym sposobie bycia. Dodatkowo osoby z miasta podchodzą do chłopów z widoczną pogardą, tylko i wyłącznie udając zainteresowanie ich sprawami i ich życiem, które dla mieszczan wydaje się nudne i bezsensowne. W drugim akcie zgromadzonym na weselu gościom ukazywać zaczynają się zjawy. Przez izbę przewija się między innymi chochoł, widmo zmarłego narzeczonego Marysi, Stańczyk, rycerz, upiór i wiele, wiele innych mar i nierealnych postaci.

W trzecim akcie mowa jest o powstaniu zbrojnym chłopów. Jednymi z ostatnich słów utworu są słynne słowa „Miałeś chamie złoty róg, czapkę z piór: czapkę wicher niesie, róg huka po lesie, ostał ci się ino sznur”, które wypowiedziane zostają przez chochoła, który zwraca się do Jaśka.

Akcja książki rozgrywa się na wsi w Olszynach. Czwórka przyjaciół, a mianowicie Ula Zalewska, Pestka Ubyszówna oraz cioteczni bracia Marian Pietrzyk i Julek Miler posiadają swoje miejsce spotkań i zabaw na małej wysepce. Pewnego dnia dzieci znajdują ślady obecności kogoś innego oprócz nich na ich wsypie.

Okazało się, że był to nieznajomy im chłopak. Widać było na jego twarzy zmęczenie oraz ból. Mimo, że spał wydawało się, że cały czas czuwał. W końcu kiedy się przebudził Ula udzielić chciała mu pomocy, ten jednak był wystraszony. Z czasem jednak udało się nawiązać z nim kontakt, dzieci dowiedziały się, że ma na imię Zenek i że uciekł z domu przed ojcem, który pił i znęcał się nad nim i, że szuka wujka, który pracuje w okolicy przy budowie mostu.

Następnie dzieci przeżywały z chłopcem wiele przygód. Na początku był on niedobry kradł i zachodził innym za skórę, w końcu jednak, duża była w tym też zasługa Uli zmienił swoje zachowanie oraz nastawienie zmieniając się nie do poznania, oczywiście na lepsze.

Książka dotyczy Tartuffa, tytułowego świętoszka, który zdobywa zaufanie Ordona, ten zaś zafascynowany jego wręcz ascetyczną postawą, przyjmuje go jak brata w swoim domu. Pozostali mieszkańcy od razu widzą obłudę przybysza, Ordon jednak twierdzi, że postradali oni zmysły i popada w konflikt z wszystkimi mieszkańcami domu.

Wypędza nawet swojego własnego syna, przekazując jego część majątku Tartuffowi. Na koniec dochodzi do tego, że chce wydać swoją córkę, za tego właśnie oszusta.

Dodatkowo Ordon powierza mu tajne papiery, na podstawie których gospodarz oskarżony mógłby zostać o zdradę stanu. W końcu dzięki sprytowi domowników, Ordon przekonuje się o fałszywości swojego gościa, ten jednak posiada już majątek zapisany na siebie oraz dokumenty oczerniające Ordona i wyrzuca wszystkich domowników z posiadłości. Sytuacja wydaje się beznadziejna, jednak oficer rozpoznaje w świętoszku poszukiwanego od dłuższego czasu oszusta i aresztuje go. Pomyłki Orgona także zostają mu darowane przez króla z racji jego wielu póżniejszych zasług na rzecz ojczyzny.

Książka opowiada historię chłopca Marcina Borowicza. Chłopca poznajemy w momencie kiedy zostaje odwieziony przez rodziców do szkoły znajdującej się w Owczarach.

Cała fabuła rozgrywa się właśnie głównie wokół jego życia oraz kolejnych szkół i klas, do których uczęszcza, dotyka problemu rusyfikacji młodzieży w szkołach i opowiada o przygodach, nie tylko tych szkolnych dorastającego na naszych oczach chłopaka. Marcin nie jest może najwybitniejszym uczniem, jednak radzi sobie w szkole nieźle. Bardzo lubi wracać na wakacje do swoich rodzinnych stron, gdzie pomaga ojcu, zubożałemu włościaninowi w doglądaniu ich majątku, który jest zbyt duży dla starzejącego się coraz bardziej ojca.

Książka kończy się wyjazdem ukochanej Marcina w głąb Rosji. Nie miała ona innego wyjścia gdyż musiała udać się wraz z swoim ojcem, który nigdy by nie zezwolił aby została sama w Polsce. Zrozpaczony wyjazdem dziewczyny udaje się do parku, gdzie przez przypadek wpada na kolegę z dawnych, szkolnych lat. Nie umiał on wyksztusić z siebie jednak słowa, wyciągnął tylko rękę na przywitanie.

Książka opowiada historię doktora Pawła Obareckiego, który rozpoczyna jako młody lekarz swoje praktyki w małej wsi Obrzydłówek. Na początku miał ogromne chęci pomagania tutejszej społeczności, która wykorzystywana była przez miejscowego księdza, aptekarza oraz sędziego.

Ich wpływy były jednak tak duże, że nie udawało mu się to. Z czasem ogarniać zaczęła go ogromna nuda, stracił swój zapał, pokłócił się z aptekarzem i zaczął grać razem z włodarzami wsi w karty. Pewnego dnia zostaje wezwany do okolicznej wsi, gdzie ciężko chora jest młoda nauczycielka. Kiedy przybył do jej domu dowiedział się, że choruje na tyfus. Rozpoznał w niej jednak znajomą twarz ze studiów, była to niejaka pani Stanisława Bozowska. Wysłał jak najszybciej chłopca po leki do swojego domu.

Ten jednak nie przyjeżdżał całą noc, więc lekarz sam postanowił wybrać się po nie do siebie. Kiedy powrócił kobieta niestety już nie żyła, dodatkowo leżała cała naga na podłodze. W tym momencie dopiero przybywa wcześniej wysłany przez Pawła Obareckiego chłopak, który zabłądził w lesie podczas nocnej zamieci.

Nowela ta toczy się w małej wsi Baraniej Górze, której wójtem był Franciszek Burak, natomiast pisarzem pan Zołzikiewicz. Do mieszkańców wsi dociera pewnego razu wiadomość, że odbywa się branka wojskowa, w której zaciągnięty miał zostać także wójtowy syn.

Burak jednak za wszelką cenę pragnął, aby jego syn pozostał w domu. Pisarz podpowiada mu, aby wpisać na jego miejsce jednego z wieśniaków. Wybór pada na niejakiego Rzepę, który posiadał niezwykle urodziwą żonę i kochające dzieci. Gdy dowiaduje się on o tym fakcie, upija się na umór i wstanie takim podsunięty zostaje mu pod nos dokument do podpisania, na mocy, którego zgadza się w zamian za 50 rubli odbyć służbę wojskową i zwolnić z jej obowiązku syna wójta.

Następnego dnia kiedy zdał sobie z tego sprawę, zaczął szukać pomocy u różnych ludzi. W końcu jego żona udało się do Zołzikiewicza, który wykorzystał ją seksualnie, jednak nie wywiązał się z swej obietnicy dotyczącej pomocy. Gdy wróciła do domu, została pozbawiona przez swojego męża głowy, w ten sposób ukarał ją za zdradę. Na końcu okazało się, że dokument, który podpisał Rzepa był nieważny.

Historia ta, a dokładniej mówiąc nowela opisuje historię rybaka, który nazywa się Santiaga. Podczas jego pracy oraz w ciągu dni towarzyszył mu chłopiec o imieniu Manolin, kótry przy jego boku zgłębia tajniki łowienia ryb. Niestety mężczyzna miał złą passę, przez ponad 40 dni nie udało mu się nic złowić i w momencie tym rodzice Manolina zabronili mu przychodzić do Santiaga.

Starzec wypływa więc samotnie w morze, udaje mu się złowić małego tuńczyka, który staje się przynętą dla większej sztuki. Po długim czasie oczekiwania starzec łapie rybę, okazuje się, że jest to legendarny w tych wodach, marlin ogromna ryba, którą każdy chciał złowić. Starzec stoczył z nią długą walkę, rybą wyciągnęła jego łódź na otwarty ocean, w końcu jednak uznawał wyższość Santiaga i poddała się. Santiago obrał kurs powrotny, ciągnąc rybę przy łodzi. Niestety krew, która zaczęła wydzielać się po jej zabiciu zachęcała drapieżniki, które mimo starań starca po kawałku odgryzały jego rybę. Kiedy dobił do brzegu, już nic z niej nie zostało, praktycznie sam szkielet. Starzec zrezygnowany udaje się do swojej chaty na spoczynek.

Mieszkańcy jednak podziwiają ogromny szkielet ryby, a sam Manolin obiecuje, że dalej będzie pobierał nauki u starego rybaka.